Rất ít nghiên cứu sinh cố tình gian lận. Nhưng nhiều người vi phạm mà không biết, vì không ai giải thích ranh giới cho họ. Và trong lĩnh vực này, việc không biết không giúp giảm hậu quả.
Đạo văn — không chỉ là chép nguyên văn
Có nhiều dạng, và những dạng ít rõ ràng mới là dạng hay xảy ra:
- Chép nguyên văn không để trong ngoặc kép. Có trích dẫn nguồn ở cuối câu vẫn chưa đủ — nếu chép nguyên văn thì phải có dấu ngoặc kép.
- Diễn đạt lại quá sát. Đổi vài từ trong câu của người khác rồi ghi nguồn vẫn bị coi là có vấn đề. Diễn đạt lại đúng cách là đọc, hiểu, gấp tài liệu lại, rồi viết bằng cấu trúc câu của mình.
- Chép hình, bảng, sơ đồ mà không xin phép và không ghi nguồn.
- Chép ý tưởng — dùng ý tưởng hoặc cách tiếp cận của người khác mà không ghi nhận.
- Trích dẫn nguồn mình chưa đọc. Chép danh mục tài liệu từ bài khác mà chưa đọc bản gốc là hành vi không trung thực và cũng dễ dẫn tới trích dẫn sai.
Tự đạo văn
Đây là điểm nhiều người ngạc nhiên: dùng lại phần lớn văn bản của chính mình từ một công trình đã công bố, mà không ghi rõ, cũng là vi phạm.
Với nghiên cứu sinh, tình huống hay gặp là dùng lại nội dung bài báo đã đăng để viết chương luận án. Việc này thường được chấp nhận nếu bạn ghi rõ chương này dựa trên bài báo nào — nhưng phải kiểm tra quy định cụ thể của cơ sở đào tạo và của tạp chí về bản quyền.
Về dữ liệu
- Không được bịa dữ liệu. Điều này rõ ràng.
- Không được chọn lọc dữ liệu để loại bỏ những điểm không hợp giả thuyết. Loại bỏ điểm dữ liệu phải có tiêu chí khách quan đặt ra trước và phải được nêu rõ trong bài.
- Không được chỉnh sửa hình ảnh theo cách làm thay đổi nội dung khoa học.
- Kết quả âm cũng là kết quả. Việc giấu đi những thí nghiệm không ra kết quả làm sai lệch bức tranh chung.
Nghiên cứu trên con người và động vật
Nếu nghiên cứu của bạn có sự tham gia của con người — kể cả chỉ là khảo sát bằng bảng hỏi — thường cần được hội đồng đạo đức của cơ sở phê duyệt trước khi thu thập dữ liệu.
Điểm quan trọng: phê duyệt phải có trước khi bắt đầu, không xin sau được. Nhiều tạp chí yêu cầu mã số phê duyệt khi nộp bài, và không có nó thì bài không đăng được dù dữ liệu tốt.
Kèm theo là các yêu cầu về đồng ý tham gia có hiểu biết và bảo mật thông tin người tham gia.
Thứ tự và tư cách tác giả
Người được đứng tên phải có đóng góp thực chất vào công trình. Hai dạng vi phạm ngược nhau đều có vấn đề: thêm tên người không đóng góp, và bỏ sót người có đóng góp thật.
Cách phòng tránh: thoả thuận rõ từ khi bắt đầu công trình, không phải khi sắp nộp bài. Đây là cuộc trò chuyện có thể ngại nhưng cần thiết.
Công cụ hỗ trợ viết
Nếu bạn dùng công cụ hỗ trợ trong quá trình viết, hãy kiểm tra quy định của cơ sở đào tạo và của tạp chí — nhiều nơi đã có hướng dẫn cụ thể về việc gì được phép và phải khai báo thế nào. Nguyên tắc chung là bạn chịu trách nhiệm về mọi nội dung đứng tên mình, kể cả phần trích dẫn có thể bị sinh sai.
Khi nghi ngờ
Nếu bạn không chắc một việc có ổn không, hãy hỏi trước khi làm — hỏi người hướng dẫn, hoặc bộ phận phụ trách của trường. Câu hỏi này không làm ai đánh giá bạn, còn việc xử lý hậu quả về sau thì rất khó.
Câu hỏi thường gặp
Ghi nguồn ở cuối câu đã đủ khi chép nguyên văn chưa?
Chưa. Nếu chép nguyên văn thì phải có dấu ngoặc kép ngoài việc ghi nguồn. Diễn đạt lại quá sát cũng bị coi là có vấn đề.
Dùng lại bài báo của mình để viết chương luận án có được không?
Thường được chấp nhận nếu ghi rõ chương đó dựa trên bài báo nào, nhưng phải kiểm tra quy định của cơ sở đào tạo và điều khoản bản quyền của tạp chí.
Có được loại bỏ điểm dữ liệu không hợp giả thuyết không?
Chỉ khi có tiêu chí khách quan đặt ra trước và tiêu chí đó được nêu rõ trong bài. Loại bỏ tuỳ ý để kết quả đẹp hơn là vi phạm.
Khảo sát bằng bảng hỏi có cần phê duyệt đạo đức không?
Thường có, và phê duyệt phải xin trước khi thu thập dữ liệu chứ không xin sau được. Nhiều tạp chí yêu cầu mã số phê duyệt khi nộp bài.
Nên thoả thuận thứ tự tác giả khi nào?
Từ khi bắt đầu công trình, không phải khi sắp nộp bài. Cả việc thêm tên người không đóng góp lẫn bỏ sót người có đóng góp đều là vi phạm.
