Ở giai đoạn giữa hoặc cuối, bạn có thể nhận được lời mời phản biện cho một tạp chí — thường vì người hướng dẫn giới thiệu bạn, hoặc vì bạn đã công bố trong hướng đó.
Vì sao nên nhận
- Bạn học được cách người khác đánh giá công trình. Sau vài lần phản biện, bài của chính bạn viết tốt hơn hẳn — vì bạn nhìn ra những lỗi bạn từng mắc.
- Bạn đọc được công trình mới trước khi xuất bản.
- Đây là hoạt động ghi được trong hồ sơ và là một chỉ dấu về vị thế chuyên môn.
- Đó là phần đóng góp của bạn cho hệ thống mà chính bạn cũng hưởng lợi khi gửi bài.
Khi nào nên từ chối
- Bài nằm ngoài chuyên môn của bạn. Nhận rồi nhận xét hời hợt gây hại cho tác giả và cho tạp chí.
- Bạn có xung đột lợi ích — quen tác giả, cùng nhóm, đang cạnh tranh trực tiếp trên cùng vấn đề.
- Bạn không có thời gian trong hạn được yêu cầu. Từ chối sớm tốt hơn nhiều so với nhận rồi trễ, vì tác giả đang chờ.
Từ chối là việc bình thường. Nếu có thể, hãy gợi ý một người phù hợp hơn.
Cách đọc và viết nhận xét
Đọc hai lượt. Lượt một đọc nhanh để nắm tổng thể. Lượt hai đọc kỹ và ghi chú.
Bản nhận xét thường gồm:
Tóm tắt ngắn công trình bằng lời của bạn. Việc này cho tác giả biết bạn đã hiểu đúng chưa, và cho biên tập viên thấy bạn đã đọc kỹ.
Đánh giá chung — đóng góp chính là gì, có đủ mới không, có phù hợp với tạp chí không.
Các vấn đề lớn — những điều ảnh hưởng tới kết luận: phương pháp không phù hợp, dữ liệu không đủ chống lưng cho khẳng định, thiếu đối chứng, kết luận vượt quá kết quả.
Các vấn đề nhỏ — trình bày, hình vẽ, trích dẫn thiếu.
Nguyên tắc viết nhận xét tử tế
- Cụ thể. Thay vì phần phương pháp chưa rõ, hãy viết mục ba chưa nêu cách chọn mẫu và cỡ mẫu được xác định thế nào.
- Nói về công trình, không nói về tác giả.
- Chỉ ra vấn đề kèm gợi ý hướng xử lý khi có thể.
- Nêu cả điểm mạnh. Điều này giúp tác giả biết giữ lại gì khi sửa.
- Nhớ rằng người đọc nhận xét của bạn là một người thật đã bỏ nhiều tháng vào công trình đó. Thẳng thắn không đồng nghĩa với thô bạo.
Các nguyên tắc đạo đức bắt buộc
- Bản thảo là tài liệu bảo mật. Không chia sẻ, không thảo luận với người ngoài, không dùng ý tưởng trong đó cho công trình của mình.
- Không giữ lại bản sao sau khi hoàn thành nhận xét.
- Khai báo xung đột lợi ích ngay khi nhận được lời mời.
- Không cố đoán danh tính tác giả nếu quy trình là ẩn danh, và nếu đoán ra thì không để nó ảnh hưởng tới đánh giá.
Nếu người hướng dẫn nhờ bạn phản biện hộ
Đây là tình huống có thật và cần xử lý cẩn thận. Việc người hướng dẫn cùng bạn xem một bản thảo như một hoạt động đào tạo là chấp nhận được ở nhiều nơi — nhưng phải được sự đồng ý của tạp chí và tên bạn phải được nêu.
Việc người hướng dẫn giao hẳn cho bạn viết rồi gửi đi dưới tên họ mà tạp chí không biết là không đúng quy tắc. Nếu gặp tình huống này, bạn có thể đề nghị được khai báo chính thức — đó là cách xử lý đúng và cũng có lợi cho bạn.
Câu hỏi thường gặp
Nghiên cứu sinh có nên nhận lời phản biện không?
Nên, nếu bài đúng chuyên môn và bạn có thời gian. Sau vài lần phản biện, bài của chính bạn viết tốt hơn hẳn vì bạn nhìn ra những lỗi mình từng mắc.
Khi nào nên từ chối?
Khi bài nằm ngoài chuyên môn, khi có xung đột lợi ích, hoặc khi không có thời gian trong hạn. Từ chối sớm tốt hơn nhận rồi trễ vì tác giả đang chờ.
Bản nhận xét nên gồm những gì?
Tóm tắt công trình bằng lời của bạn, đánh giá chung về đóng góp, các vấn đề lớn ảnh hưởng tới kết luận, và các vấn đề nhỏ về trình bày.
Có được dùng ý tưởng trong bản thảo đang phản biện không?
Không. Bản thảo là tài liệu bảo mật: không chia sẻ, không thảo luận với người ngoài, không dùng ý tưởng cho công trình của mình, và không giữ lại bản sao.
Người hướng dẫn nhờ phản biện hộ thì sao?
Cùng xem bản thảo như hoạt động đào tạo là chấp nhận được ở nhiều nơi nhưng phải được tạp chí đồng ý và tên bạn phải được nêu. Giao hẳn cho bạn viết mà tạp chí không biết là không đúng quy tắc.
