Có một giả định ngầm rằng làm tiến sĩ là để trở thành giảng viên hoặc nhà nghiên cứu. Thực tế đa dạng hơn nhiều, và việc biết trước các hướng giúp bạn chuẩn bị đúng thứ.
Các hướng thường gặp
Giảng dạy đại học. Hướng phổ biến nhất. Cần chuẩn bị: kinh nghiệm giảng dạy, danh mục công bố, và nếu hướng tới chức danh khoa học thì cần biết sớm các nhóm tiêu chí cần tích luỹ.
Nghiên cứu ở viện. Trọng tâm là đề tài và công bố, ít giảng dạy. Cần mạng lưới trong ngành và kinh nghiệm viết thuyết minh đề tài.
Vị trí sau tiến sĩ ở nước ngoài. Một tới ba năm làm nghiên cứu toàn thời gian ở nhóm khác. Cần chuẩn bị hồ sơ tiếng Anh, thư giới thiệu, và bắt đầu liên hệ từ khoảng một năm trước khi bảo vệ.
Làm việc trong doanh nghiệp. Ở nhiều ngành, khu vực doanh nghiệp cần đúng những kỹ năng bạn có: phân tích dữ liệu, thiết kế thí nghiệm, giải quyết vấn đề chưa có lời giải sẵn. Cần chuẩn bị: học cách trình bày kinh nghiệm theo ngôn ngữ của doanh nghiệp thay vì ngôn ngữ học thuật.
Khu vực công, tổ chức phát triển, tư vấn chính sách. Đặc biệt phù hợp với các ngành xã hội và chính sách công.
Khởi nghiệp dựa trên kết quả nghiên cứu. Cần tìm hiểu sớm về quyền sở hữu kết quả nghiên cứu tạo ra trong quá trình học.
Những kỹ năng chuyển đổi được
Nhiều nghiên cứu sinh đánh giá thấp những gì mình đã học được, vì họ chỉ nhìn vào nội dung chuyên môn hẹp. Thực tế bạn đã rèn:
- Xử lý một vấn đề không có lời giải sẵn trong nhiều năm.
- Đọc và tổng hợp lượng lớn thông tin phức tạp.
- Thiết kế nghiên cứu và phân tích dữ liệu.
- Viết văn bản dài, chặt chẽ, có lập luận.
- Trình bày trước hội đồng khó tính.
- Tự quản lý một dự án nhiều năm không ai giám sát hằng ngày.
Nhóm cuối là thứ nhà tuyển dụng đánh giá cao mà ứng viên hay quên nói.
Chuẩn bị từ khi nào
Khoảng một năm rưỡi trước khi bảo vệ là lúc hợp lý để bắt đầu nghĩ nghiêm túc. Cụ thể:
- Xác định hai hướng khả dĩ nhất và tìm hiểu yêu cầu của từng hướng.
- Nói chuyện với người đã đi trước trong mỗi hướng.
- Bổ sung những gì còn thiếu — kinh nghiệm giảng dạy, một kỹ năng kỹ thuật, một mạng lưới.
- Chuẩn bị hai bản hồ sơ: bản học thuật và bản dùng cho ngoài học thuật.
Về việc rời khỏi học thuật
Nếu bạn quyết định không tiếp tục con đường nghiên cứu, đó là một lựa chọn nghề nghiệp bình thường, không phải sự thất bại. Những năm làm nghiên cứu sinh không mất đi — chúng để lại năng lực tư duy và làm việc mà bạn mang theo tới bất cứ đâu.
Điều đáng tiếc duy nhất là chuẩn bị quá muộn. Nếu bạn có linh cảm từ năm thứ hai rằng mình sẽ không ở lại, hãy bắt đầu tìm hiểu từ lúc đó thay vì đợi tới sau khi bảo vệ.
Câu hỏi thường gặp
Có phải mọi tiến sĩ đều nên đi giảng dạy không?
Không. Các hướng gồm giảng dạy đại học, nghiên cứu ở viện, vị trí sau tiến sĩ, làm việc trong doanh nghiệp, khu vực công, và khởi nghiệp dựa trên kết quả nghiên cứu.
Nên bắt đầu chuẩn bị cho giai đoạn sau từ khi nào?
Khoảng một năm rưỡi trước khi bảo vệ: xác định hai hướng khả dĩ, nói chuyện với người đi trước, bổ sung phần còn thiếu và chuẩn bị hai bản hồ sơ.
Kỹ năng nào chuyển đổi được sang ngoài học thuật?
Xử lý vấn đề chưa có lời giải, tổng hợp thông tin phức tạp, thiết kế nghiên cứu, viết lập luận chặt chẽ, và tự quản lý dự án nhiều năm không ai giám sát hằng ngày.
Rời khỏi học thuật có phải là thất bại không?
Không, đó là một lựa chọn nghề nghiệp bình thường. Những năm làm nghiên cứu sinh để lại năng lực tư duy và làm việc mà bạn mang theo tới bất cứ đâu.
Muốn xin vị trí sau tiến sĩ ở nước ngoài thì liên hệ khi nào?
Khoảng một năm trước khi bảo vệ, kèm chuẩn bị hồ sơ tiếng Anh và thư giới thiệu, vì nhiều vị trí được lấp trước khi thông báo rộng rãi.