Bạn dành hai năm để kiểm chứng một giả thuyết, và dữ liệu nói không. Cảm giác đầu tiên thường là hoảng: vậy luận án của tôi còn gì.
Thực tế: gần như mọi luận án đều có ít nhất một lần như vậy. Điều quyết định không phải kết quả mà là cách bạn xử lý nó.
Phân biệt ba tình huống khác nhau
Một — giả thuyết sai. Bạn làm đúng phương pháp, dữ liệu đủ, và kết quả nói giả thuyết không đúng. Đây là một kết quả khoa học hợp lệ, không phải thất bại. Nó đóng góp vào hiểu biết chung: hướng này đã được thử và không đi tới đâu.
Hai — phương pháp có vấn đề. Kết quả kỳ lạ vì thiết bị lỗi, mẫu bị nhiễm, quy trình sai ở đâu đó. Đây là việc cần truy tìm và sửa, không phải kết quả.
Ba — thiết kế không đủ mạnh để kết luận. Cỡ mẫu nhỏ, nhiễu lớn, biến kiểm soát không chặt. Bạn không kết luận được gì, cả có lẫn không.
Ba tình huống này cần ba cách xử lý hoàn toàn khác nhau, nên việc đầu tiên là xác định mình đang ở đâu — và đây là lúc nhật ký nghiên cứu trở nên rất giá trị.
Xử lý từng tình huống
Nếu là tình huống một: giữ nguyên và trình bày trung thực. Phần bàn luận trở nên quan trọng hơn — bạn cần giải thích vì sao kết quả khác với dự đoán, đối chiếu với các nghiên cứu trước, và nêu ý nghĩa của việc này.
Một luận án nói rõ chúng tôi kiểm chứng và thấy giả thuyết không được ủng hộ, đây là lý do có thể có sức nặng khoa học thật.
Nếu là tình huống hai: truy lại từ đầu, kiểm tra từng khâu, chạy lại một mẻ nhỏ với đối chứng. Ghi lại toàn bộ quá trình truy tìm — nó có thể trở thành một phần của luận án.
Nếu là tình huống ba: hoặc bổ sung dữ liệu nếu còn nguồn lực, hoặc điều chỉnh câu hỏi cho vừa với sức mạnh của thiết kế, và nêu rõ giới hạn.
Điều tuyệt đối không nên làm
- Giấu kết quả không hợp. Đây là vi phạm liêm chính, và cũng dễ bị phát hiện khi có người thử lặp lại.
- Đổi giả thuyết sau khi thấy dữ liệu rồi trình bày như đã dự đoán từ đầu. Nếu bạn tìm ra một phát hiện ngoài dự kiến, hãy nói rõ đó là phát hiện thăm dò cần kiểm chứng thêm.
- Cắt bớt dữ liệu cho tới khi kết quả có ý nghĩa. Điều này ai làm cũng biết là sai, nhưng áp lực khiến người ta trượt vào.
Nói với người hướng dẫn sớm
Đây là phản xạ quan trọng nhất. Nhiều nghiên cứu sinh giấu kết quả xấu vì sợ bị đánh giá, rồi mất thêm nhiều tháng đi sai hướng.
Người hướng dẫn đã gặp tình huống này nhiều lần và thường nhìn ra ngay bạn đang ở tình huống nào trong ba tình huống trên. Càng nói sớm càng ít thiệt hại.
Về giá trị của kết quả âm
Trong khoa học, việc biết một hướng không đi tới đâu có giá trị thật — nó ngăn người khác lặp lại công sức. Vấn đề là kết quả âm khó đăng hơn kết quả dương, nên nhiều người không công bố, và cả ngành lãng phí công sức lặp lại.
Nếu kết quả của bạn thuộc dạng này, hãy tìm nơi phù hợp để công bố. Một số tạp chí và một số nền tảng nhận đăng loại kết quả này, và việc trình bày cẩn thận một kết quả âm vẫn thể hiện đầy đủ năng lực nghiên cứu.
Về mặt tinh thần
Cảm giác hụt hẫng khi hai năm công sức không cho kết quả như mong là thật và đáng được thừa nhận. Nhưng công sức đó không mất: bạn đã thành thạo một phương pháp, đã hiểu sâu một vấn đề, và đã học được điều mà người ngoài không biết.
Đó là điều mà mọi người làm khoa học lâu năm đều đã trải qua ít nhất một lần.
Câu hỏi thường gặp
Giả thuyết sai có làm hỏng luận án không?
Không. Nếu bạn làm đúng phương pháp và dữ liệu đủ, đó là một kết quả khoa học hợp lệ, đóng góp vào hiểu biết chung rằng hướng này đã được thử.
Làm sao biết mình đang ở tình huống nào?
Phân biệt ba dạng: giả thuyết sai, phương pháp có vấn đề, hoặc thiết kế không đủ mạnh để kết luận. Nhật ký nghiên cứu rất giá trị ở khâu này.
Có được đổi giả thuyết sau khi nhìn thấy dữ liệu không?
Không được trình bày như đã dự đoán từ đầu. Nếu tìm ra phát hiện ngoài dự kiến, phải nói rõ đó là phát hiện thăm dò cần kiểm chứng thêm.
Có nên nói với người hướng dẫn khi kết quả xấu không?
Nên nói sớm. Người hướng dẫn đã gặp tình huống này nhiều lần và thường nhìn ra ngay vấn đề nằm ở đâu, càng nói sớm càng ít thiệt hại.
Kết quả âm có công bố được không?
Có, dù khó đăng hơn. Một số tạp chí và nền tảng nhận loại kết quả này, và việc trình bày cẩn thận vẫn thể hiện đầy đủ năng lực nghiên cứu.