Trong bốn năm làm nghiên cứu sinh, người bạn làm việc cùng nhiều nhất không phải bạn cùng khoá hay cán bộ phòng đào tạo, mà là người hướng dẫn. Chất lượng của mối quan hệ đó quyết định phần lớn trải nghiệm của bạn — nhiều hơn cả danh tiếng của trường.
Ba nhóm tiêu chí
Chuyên môn. Người hướng dẫn có đang làm đúng hướng bạn quan tâm không, hay chỉ gần gần. Nếu họ đã chuyển hướng nghiên cứu vài năm nay, bạn sẽ khó nhận được chỉ dẫn sâu về hướng cũ.
Cách kiểm tra: xem những bài họ công bố trong ba tới bốn năm gần nhất, không phải toàn bộ danh mục.
Phong cách hướng dẫn. Có người theo sát từng tuần, có người để học trò tự chạy và chỉ gặp khi cần. Không có kiểu nào tốt hơn — vấn đề là nó có hợp với bạn không. Người cần cấu trúc mà gặp thầy buông thì dễ trôi; người thích tự chủ mà gặp thầy quản chặt thì bí bách.
Điều kiện thực tế. Nhóm có kinh phí không, có thiết bị không, có nhóm nghiên cứu đông người hay bạn sẽ làm một mình. Người hướng dẫn đang nhận bao nhiêu nghiên cứu sinh cùng lúc.
Cách tìm hiểu trước khi quyết định
Nói chuyện với học trò cũ và học trò hiện tại của họ. Đây là nguồn thông tin giá trị nhất và cũng dễ tiếp cận hơn nhiều người tưởng. Hỏi những câu cụ thể: bao lâu gặp một lần, phản hồi bản thảo mất bao lâu, có được đứng tên hợp lý không.
Xem tỉ lệ hoàn thành. Học trò của họ có bảo vệ đúng hạn không, hay kéo dài nhiều năm. Đây là chỉ dấu rất thực tế.
Gặp trực tiếp trước khi nộp hồ sơ. Một buổi nói chuyện ba mươi phút cho bạn biết nhiều hơn mọi thông tin trên trang web.
Những dấu hiệu cần cân nhắc
- Không trả lời thư trong nhiều tuần ở giai đoạn còn đang tìm hiểu — giai đoạn mà lẽ ra họ có động lực trả lời nhất.
- Học trò cũ né tránh khi được hỏi về trải nghiệm.
- Đang hướng dẫn quá nhiều người cùng lúc.
- Không rõ ràng về việc đứng tên công bố.
Nếu bạn không có nhiều lựa chọn
Trong nhiều ngành hẹp ở Việt Nam, số người đủ điều kiện hướng dẫn không nhiều. Khi lựa chọn hạn chế, cách xử lý thực tế là trao đổi rõ kỳ vọng ngay từ đầu: bao lâu gặp một lần, phản hồi trong bao lâu, kế hoạch công bố ra sao.
Một cuộc trò chuyện thẳng thắn ở đầu chặng phòng được phần lớn mâu thuẫn về sau.
Về đồng hướng dẫn
Có hai người hướng dẫn có thể rất tốt — bạn được hai góc nhìn và không phụ thuộc vào một người. Nhưng nó cũng có rủi ro: hai người đưa ra chỉ dẫn trái ngược, hoặc cả hai đều cho rằng người kia đang theo sát bạn.
Nếu có đồng hướng dẫn, hãy chủ động tổ chức các buổi làm việc có mặt cả hai, ít nhất ở những mốc quan trọng.
Điều nên nhớ
Bạn đang chọn một mối quan hệ làm việc kéo dài nhiều năm. Dành vài tháng để tìm hiểu kỹ trước khi quyết định là hoàn toàn xứng đáng — ngắn hơn nhiều so với thời gian bạn sẽ phải sống với lựa chọn đó.
Câu hỏi thường gặp
Nên chọn trường trước hay chọn người hướng dẫn trước?
Với bậc tiến sĩ, chọn người hướng dẫn trước thường đúng hơn, vì đó là người bạn làm việc cùng nhiều nhất trong suốt quá trình.
Làm sao biết người hướng dẫn còn hoạt động trong hướng mình quan tâm?
Xem những bài họ công bố trong ba tới bốn năm gần nhất thay vì toàn bộ danh mục, vì nhiều người đã chuyển hướng nghiên cứu.
Nguồn thông tin đáng tin nhất khi tìm hiểu là gì?
Học trò cũ và học trò hiện tại của họ. Hỏi những câu cụ thể như bao lâu gặp một lần, phản hồi bản thảo mất bao lâu, việc đứng tên công bố ra sao.
Có hai người hướng dẫn thì tốt hay không?
Có thể rất tốt vì bạn được hai góc nhìn, nhưng rủi ro là chỉ dẫn trái ngược hoặc cả hai đều tưởng người kia đang theo sát bạn. Nên tổ chức buổi làm việc có mặt cả hai ở các mốc quan trọng.
Nếu ngành hẹp và ít lựa chọn thì làm sao?
Trao đổi rõ kỳ vọng ngay từ đầu về nhịp gặp, thời gian phản hồi và kế hoạch công bố. Cuộc trò chuyện thẳng thắn ở đầu chặng phòng được phần lớn mâu thuẫn về sau.