Đề tài là quyết định bạn sẽ sống cùng trong nhiều năm. Chọn sai không có nghĩa là hỏng, nhưng nó khiến mọi bước sau nặng nề hơn nhiều.
Bốn tiêu chí cần cùng lúc
Có khoảng trống thật. Không phải bạn chưa đọc thấy ai làm, mà là thực sự chưa ai làm. Cách kiểm tra: tìm kỹ bằng nhiều từ khoá khác nhau, đọc phần hướng nghiên cứu tiếp theo trong các bài tổng quan gần đây, và hỏi người hướng dẫn.
Khả thi với nguồn lực bạn có. Bạn có tiếp cận được dữ liệu, mẫu vật, thiết bị, đối tượng khảo sát không. Một đề tài hay mà không có đường vào dữ liệu là một đề tài không làm được.
Đủ độ dày. Một luận án cần nhiều hơn một kết quả. Nếu đề tài chỉ trả lời một câu hỏi hẹp và trả lời xong là hết, nó có thể là một bài báo tốt nhưng không đủ cho luận án.
Bạn còn quan tâm sau ba năm. Đây là tiêu chí ít được nói nhất mà lại quan trọng nhất về mặt thực tế. Sẽ có những giai đoạn dài không có gì thú vị xảy ra, và thứ giữ bạn lại là sự quan tâm thật.
Cách kiểm tra độ rộng
Một phép thử đơn giản: viết đề tài của bạn thành một câu hỏi.
Nếu câu hỏi đó rộng tới mức cần cả một ngành để trả lời, đề tài quá rộng. Nếu nó trả lời được bằng một thí nghiệm trong ba tháng, quá hẹp.
Mức vừa thường là: một câu hỏi chính, tách được thành ba tới bốn câu hỏi con, mỗi câu hỏi con tương ứng một phần công việc và có thể thành một bài báo.
Cấu trúc ba tới bốn phần này cũng chính là cấu trúc luận án của bạn về sau.
Cân bằng giữa hướng của nhóm và ý tưởng riêng
Làm trong hướng nhóm đang mạnh có lợi thế lớn: có người hiểu vấn đề để hỏi, có thiết bị, có dữ liệu nền, có khả năng công bố nhanh hơn.
Làm một hướng hoàn toàn mới có sức hấp dẫn riêng nhưng rủi ro cao: bạn tự mò mọi thứ, người hướng dẫn khó giúp sâu, và thời gian thường kéo dài.
Cách dung hoà thường dùng: chọn một đề tài nằm ở rìa hướng của nhóm — đủ gần để tận dụng nền tảng sẵn có, đủ mới để là công trình của riêng bạn.
Ba sai lầm hay gặp
- Chọn đề tài quá tham vọng để gây ấn tượng. Hội đồng không đánh giá bạn qua độ hoành tráng của đề tài mà qua chất lượng của việc bạn làm.
- Chọn theo trào lưu. Chủ đề đang nóng cũng là chủ đề đông người làm; tới lúc bạn xong thì có thể đã bão hoà.
- Chốt đề tài trước khi kiểm tra đường vào dữ liệu. Đây là sai lầm gây thiệt hại lớn nhất — nhiều người mất cả năm rồi mới phát hiện không xin được số liệu.
Đề tài thay đổi trong quá trình
Điều này bình thường và xảy ra với hầu hết mọi người. Kết quả ban đầu dẫn bạn theo hướng khác, hoặc một phần hoá ra không khả thi.
Điều cần chú ý: thay đổi có kiểm soát. Trao đổi với người hướng dẫn, ghi lại lý do, và nếu thay đổi lớn thì làm thủ tục điều chỉnh tên đề tài theo quy định. Đừng để tên đề tài trên giấy tờ một đằng, nội dung luận án một nẻo — chuyện này gây rắc rối ở khâu bảo vệ.
Việc nên làm trước khi chốt
Viết một đề cương ngắn hai trang, đưa cho ba người đọc: người hướng dẫn, một nghiên cứu sinh khoá trên, và một người ngoài hướng hẹp của bạn. Mỗi người sẽ nhìn ra một loại vấn đề khác nhau, và người ngoài ngành thường là người phát hiện ra chỗ bạn chưa nói rõ.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết đề tài đủ rộng hay quá hẹp?
Viết đề tài thành một câu hỏi. Mức vừa thường là một câu hỏi chính tách được thành ba tới bốn câu hỏi con, mỗi câu tương ứng một phần công việc.
Nên chọn đề tài trong hướng của nhóm hay hướng mới?
Cách dung hoà thường dùng là chọn đề tài nằm ở rìa hướng của nhóm: đủ gần để tận dụng nền tảng, đủ mới để là công trình riêng của bạn.
Sai lầm gây thiệt hại lớn nhất khi chọn đề tài là gì?
Chốt đề tài trước khi kiểm tra đường vào dữ liệu. Nhiều người mất cả năm rồi mới phát hiện không xin được số liệu.
Đề tài thay đổi giữa chừng có sao không?
Bình thường và xảy ra với hầu hết mọi người. Điều quan trọng là thay đổi có kiểm soát, trao đổi với người hướng dẫn và làm thủ tục điều chỉnh nếu thay đổi lớn.
Nên nhờ ai đọc đề cương trước khi chốt?
Ba người: người hướng dẫn, một nghiên cứu sinh khoá trên, và một người ngoài hướng hẹp của bạn. Người ngoài ngành thường phát hiện chỗ bạn chưa nói rõ.